Τρίτη, 24 Φεβρουαρίου 2009


FONDAF (Foyer Notre Dame de la Foret)
Institution pour la scolarisation des enfants pygmees Bagyeli - Bakola.
Centre for Education and Social Integration of Bagyeli - Bakola Pygmy Children.

Ιστορία / Historique / History

1869: Πρώτες επαφές των κυνηγών - τροφοσυλλεκτών Πυγμαίων που ζουν στα δάση, με το δυτικό κόσμο.
Premiers contacts entre le monde occidental et le peuple des pygmees, chasseurs- cueilleurs vivant dans la foret.
First contact between Pygmies, hunter- gatherers living in the forest, and the western world.

1966: Η γαλλική Αδελφότητα (les petites soeurs de Jesus) έκτισε το πρώτο κτίριο της εστίας που φιλοξενούσε μια δεκαριά παιδιά πυγμαίων Bagyeli - Bakola.
Les Petites Soeurs de Jesus construisent le premier batiment du Foyer Notre Dame de la Foret pour une dizaine d'enfants pygmees Bagyeli - Bakola.
The French Sisterhood (les petites soeurs de Jesus) constructs the first boarding facilities for about 10 Bagyeli - Bakola children.

1996: Η Κυρά μας του Δάσους γίνεται Μη Κυβερνητική Οργάνωση επονομαζόμενη FONDAF.
Notre Dame de la Foret devient une ONG: le FONDAF.
Our Lady of the Forest becomes an NGO: FONDAF.

2004: Περισσότερα από 110 παιδιά φοιτούν στη βασική εκπαίδευση χάρη στην FONDAF.
Plus de 110 enfants pygmees sont scolarises grace a FONDAF.
Over 110 Pygmies child receive basic education thanks to FONDAF.

Τετάρτη, 18 Φεβρουαρίου 2009




Μη Κυβερνητική Οργάνωση (FONDAF - Κέντρο Επιμόρφωσης και Στελέχωσης για την διαρκή αυτοανάπτυξη των πληθυσμών Πυγμαίοι Bagyeli του Καμερούν).


Μη Κυβερνητική Οργάνωση (FONDAF - Κέντρο Επιμόρφωσης και Στελέχωσης για την διαρκή αυτοανάπτυξη των πληθυσμών Πυγμαίοι Bagyeli του Καμερούν).

Τρίτη, 17 Φεβρουαρίου 2009





Μη Κυβερνητική Οργάνωση (FONDAF - Κέντρο Επιμόρφωσης και Στελέχωσης για την διαρκή αυτοανάπτυξη των πληθυσμών Πυγμαίοι Bagyeli του Καμερούν)





Μη Κυβερνητική Οργάνωση (FONDAF - Κέντρο Επιμόρφωσης και Στελέχωσης για την διαρκή αυτοανάπτυξη των πληθυσμών Πυγμαίοι Bagyeli του Καμερούν)









Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου 2009


Bakota (Γκαμπόν). Χρησιμοποιούνταν σε τελετές μύησης ή ανάδειξη κάποιου στη θέση κάποιου αποθανόντα, ή ως σημάδι της θέσης όπου τάφηκε κάποιο επίσημο πρόσωπο (πρίγκιπας ή αξιωματούχος) αλλά και σύμβολο γονιμότητας που προσφέρεται στους νεόνυμφους (ύψος 70 cm, μέγιστο πλάτος 29 cm).
Bakota (Gabon). Pour cérémonies d’initiation ou remplacement de quelqu’un qui est mort, soit pour montrer la place où on a enterré un prince.
Bakota (Gabon). For ceremonies of initiation, or replacement of somebody who died, or as mark of place where it been buried some official person (prince or dignitary).

Ξύλινο άγαλμα Fang από το Gabon. Για την απομάκρυνση του κακού πνεύματος. Χορεύοντας με αυτό στα χέρια, κάνουν επικλήσεις στα πνεύματα των προγόνων για καλή σοδειά. Οι τελετές αυτές συνοδεύονται από θυσίες ζώων (ύψος 60 cm).
Statue Fang - Porte Bonheur.

Πήλινα αγαλματάκια bamoun που χρησιμοποιούνται στη γέννηση των διδύμων. Ευλογούνται τα μωρά με την αφαίρεση της πρώτης κόμης (ύψος 20 cm).
Statuts jumeaux bamoun juste pour la naissance des jumeaux pour leur donner la bénédiction en enlevant la première chevelure.
Terra cotta twins bamoun. The babies are blessed with the abstraction of their first hair.

Πήλινα αγαλματάκια που αναπαριστούν δίδυμα και χρησιμοποιούνται στην βασιλική αυλή για την τελετή ευλογίας της πρώτης κόμης του μωρού (ύψος 22,5 cm, ενώ με τα φτερά φτάνουν τα 35 cm).
Jumeaux en terre cuite, avec plumes. Jumeaux royaux pour la bénédiction de la première chevelure dans la cour royale.
Terra cotta twins, with feathers, for the blessing of first hair.

Πήλινο αγαλματάκι. Πυγμαίος, φύλακας της φυλαρχίας Bamoun (ύψος 22 cm).
Statue en terre cuite. Pygmée gardien de la chefferie Bamoun.
Statue of terra cotta. Pygmy guard of a chiefdom Bamoun.

Πήλινες διακοσμητικές κούκλες από την περιοχή του Foumban (Καμερούν) (19 X 10 cm).
Poupées décoratives en terre cuite.
Decorative terra cotta dolls.

Τα καλάθια αυτά που χρησιμεύουν ως λειψανοθήκες φυλάσσονταν στο εσωτερικό της καλύβας του αρχηγού. Η λατρεία των προγόνων γινόταν με προσφορές (κρανία ανθρώπων, πιθήκων κτλ.) που τοποθετούνταν σε ένα καλάθι και προσευχές που είχαν ως σκοπό να φέρουν την ευημερία στην κοινότητα. Στην κορυφή του καλαθιού ("bwété") τοποθετούσαν ένα αγαλματίδιο με ιδιαίτερα στιλιζαρισμένο (βλέπε επιδεικτικά στημένο) σώμα και μεταλλικό κεφάλι. Ενώ τα πρόσωπα δεν έχουν κάποια έκφραση, παρόλα αυτά εκπέμπουν ένα βλέμμα όμορφο και γλυκό όσο και τρομερό ταυτόχρονα. Αυτό το βλέμμα μοιάζει να αντλεί τη δύναμή του από τα μυστήρια της ζωής και του θανάτου (ύψος 83 cm, διάμετρος καλαθιού 26 cm).

Les paniers reliquaires ou "bwété" étaient gardés au fond de la case du chef. Les "bwété" étaient vénérés par des offrandes (cranes humains, cranes de singes etc.) et des prières dont le but était d'apporter la prospérité au clan. Au sommet du "bwété" était placée une statue possédant un corps fortement stylisé et une tête recouverte de métal.


This baskets that are useful as reliquaries were looked after in the interior of hut of head. The adoration of ancestors became with offers and prayers that they had as aim to bring the prosperity in the community.

Μάσκες bazangwe (Zaire). Μάσκες χορού που χρησιμοποιούνται στις γιορτές του κυνηγιού (25 X 12 cm).

Μάσκες Fang από το Γκαμπόν. Αναπαράσταση αφρικανικών πιθήκων. Χρησιμοποιούνται στις τελετές της συγκομιδής. Το παράδοξο είναι ότι, παρά το γεγονός ότι οι πίθηκοι προκαλούν καταστροφές στις καλλιέργειες, προστρέχουν σε αυτούς (στα πνεύματα που αντιπροσωπεύουν) για επίκλιση για καλή σοδειά.

Παρασκευή, 13 Φεβρουαρίου 2009

ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ
Collecting African ART



Κείμενο : José Francisco Ortega Viota[1]
Απόδοση στα ελληνικά : Νίκος Μεταξίδης[2]

«Η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα σε ένα πλαστό αντικείμενο και ένα αντίγραφο, βρίσκεται στην πρόθεση του πωλητή».

Τα πρώτα έργα αφρικανικής τέχνης που έφθασαν στην Ευρώπη από την Αφρική αντιμετωπίστηκαν ως «αξιοπερίεργα» δημιουργήματα πρωτόγονων πλασμάτων. Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες άρχισαν να εκδηλώνουν το ενδιαφέρον τους στην αφρικανική τέχνη σχεδόν αποκλειστικά από αισθητική άποψη χωρίς να εμβαθύνουν στη σημασία της ποικιλίας των εκφάνσεών της, στην σημασία και λειτουργικότητά της. Ο Henri Matisse κατ’ αρχή και άλλοι εκπρόσωποι του Φοβισμού στη συνέχεια[3] παρασύρθηκαν από τη χρήση των χρωμάτων, που όμως δεν είναι το σημαντικότερο στοιχείο στην αφρικανική τέχνη. Τα μουσεία αρχίζουν να φέρνουν την αφρικανική τέχνη σε επαφή με το ευρύ κοινό. Μια έκθεση που έγινε το 1906 στο Λονδίνο συνάρπασε το ζωγράφο André Derain. Ο Modigliani έστρεψε το ενδιαφέρον του στις ανθρώπινες μορφές μέσα από τις μάσκες των Baoulé, των Ibo και των Fang, αντλώντας σημαντική επιρροή. Ο Georges Braque παραδέχεται τους νέους ορίζοντες που του άνοιξαν οι αφρικανικές μάσκες. Η αφρικανική τέχνη «ανακάλυψε» πρώτη, πριν τους Ευρωπαίους, την αφηρημένη τέχνη. Ο Picasso υπήρξε ο πρώτος που κατάφερε να εκμεταλλευτεί το συγκινησιακό χαρακτήρα της αφρικανικής τέχνης. Έδωσε στην ανθρώπινη μορφή περισσότερο γεωμετρικά χαρακτηριστικά, δίνοντας την ίδια αίσθηση αφαίρεσης αλλά και δύναμης που εισπράττει κανείς από τα αγάλματα και τις αφρικανικές μάσκες.
Ο Αφρικανός καλλιτέχνης όμως δεν αντιλαμβάνεται το έργο του ως καλλιτεχνική δημιουργία. Η τέχνη δεν αποτελεί γι’ αυτόν ανάγκη ατομικής έκφραση. Το έργο του δεν αποτελεί προσωπική του αντίληψη για τον κόσμο που τον περιβάλλει, αλλά έκφραση της κοινοτικής αντίληψης που δεν του αφήνει ιδιαίτερα περιθώρια για αυτοσχεδιασμό και εκδήλωση της φαντασίας του. Παρά ταύτα χρησιμοποιούμαι τον όρο «τέχνη» δεδομένου ότι το σύνολο της λαϊκής αυτής δημιουργίας εκφράζει τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων που ζουν στην ήπειρο αυτή.
Η επιρροή που άσκησε το ισλάμ, ο χριστιανισμός ή η παγκοσμιοποίηση, ώθησε πολλούς από τους Αφρικανούς να πωλούν τα αντικείμενα που οι πρόγονοί τους χρησιμοποιούσαν ως τελετουργικά. Πολλά παλιά αντικείμενα έχουν βρεθεί στην Ευρώπη ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Παρόλα αυτά είναι λάθος να πιστεύουμε ότι στην Αφρική δεν υπάρχουν παλιά αντικείμενα. Πολλά μάλιστα από αυτά χρησιμοποιούνται ακόμα σε τελετουργίες. Όμως είναι πολύ δύσκολο να είναι σίγουρος κάποιος για την παλαιότητα των αντικειμένων. Απαιτείται χρόνια γνώση και εμπειρία, καθώς υπάρχει πλήθος επιτήδειων που εμφανίζουν πλαστά αντικείμενα ως αυθεντικά και αρχαία. Στις δυτικές αγορές συχνά οι τιμές αγγίζουν δυσθεώρητα ύψη καθώς η βιομηχανία της νόθευσης είναι ιδιαίτερα εξελιγμένη.
Ο ασφαλέστερος τρόπος για κάποιους συλλέκτες είναι η αγορά αντικειμένων που βγήκαν από την Αφρική πριν από πολλές δεκαετίες. Είναι ο μόνος σίγουρος τρόπος να αντιμετωπίσει κάποιος την πλαστότητα. Όμως οι τιμές των αντικειμένων αυτών είναι απρόσιτες για τους πολλούς. Η τιμή είναι τόσο υψηλότερη αν το αντικείμενο ανήκει σε κάποιον ονομαστό συλλέκτη ή φημισμένο καλλιτέχνη. Πολλά από τα αντικείμενα καλύπτονται με τον τρόπο αυτό τεχνηέντως από μια πλαστή ή επινοημένη ιστορία που ενισχύει το μύθο τους.
Κάποιοι συλλέκτες απεχθάνονται τα αντικείμενα – που αν και παλαιά – κατασκευάστηκαν στην Αφρική με σκοπό την πώληση εκτός αυτής, απορρίπτοντας έτσι αυθεντικά έργα τέχνης. Για παράδειγμα οι Πορτογάλοι άρχισαν να εισάγουν, ήδη από το 16ο αιώνα υπέροχα αγάλματα από ελεφαντόδοντο που παρήγγελλαν από ντόπιους Αφρικανούς καλλιτέχνες.
Κάποια αντικείμενα που εκλάπησαν από τους νόμιμους κατόχους τους στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα έχουν μεγαλύτερη αγοραστική αξία από αυτά που αποκτήθηκαν νόμιμα στις μέρες μας. Το Φεβρουάριο του 1897, για παράδειγμα, τα βρετανικά στρατεύματα πήραν περίπου 900 μπρούτζινα αντικείμενα του 16ου αιώνα κατά την διάρκεια της αιματηρής αποστολής που είχε ως στόχο την επιβολή ποινής στο βασίλειο του Μπενίν στη Νιγηρία.
Η συλλογή έργων αφρικανικής τέχνης είναι δύσκολο εγχείρημα. Χρειάζεται πληροφορίες, εμπειρία, μελέτη, επισκέψεις σε μουσεία. Απαιτείται σημαντικός χρόνος παρατήρησης.
Στην Αφρική, η ιστορία μεταδίδεται από γενιά σε γενιά μέσα από την προφορική παράδοση. Η λατρεία των προγόνων είναι ιδιαίτερα σημαντική στην Μαύρη Αφρική, και η συλλογική μνήμη μεταδίδεται από τους γονείς στα παιδιά τους. Το να πέσει ένας πρόγονος στη λήθη είναι ισοδύναμο με το να απαρνηθεί κάποιος την αθανασία του. Οι Αφρικανοί πωλητές αντικειμένων τέχνης αν και γνωρίζουν πολύ καλά το αντικείμενό τους και μπορούν να διακρίνουν ένα αυθεντικό αντικείμενο από ένα πλαστό, δεν χαίρουν της εκτίμησης των συλλεκτών.
Για να γνωρίσει κάποιος την αξία ενός αντικειμένου καλό είναι να γνωρίζει τη χρήση του και τις τελετουργίες στις οποίες συμμετέχει. Η χρήση ορίζει και την υφή του υλικού από το οποίο είναι κατασκευασμένο. Κάποια τελετουργικά αντικείμενα χρησιμοποιούνται μόνο μια φορά και στη συνέχεια απορρίπτονται. Έτσι αν βρούμε ένα από αυτά τα αντικείμενα με ενδείξεις ότι έχει χρησιμοποιηθεί, υπάρχουν πολλές πιθανότητες να πρόκειται για πλαστό.
Κάποιες μάσκες χρησιμοποιούνται κάθε φορά που υπάρχει κάποιος θάνατος στο χωριό. Άλλες χρησιμοποιούνται μια φορά το χρόνο. Κάποια αγάλματα έχουν κτυπήματα και αμιγές που οφείλονται συχνά σε «κακοποίηση» τους από τα παιδιά του χωριού. Άλλα αγαλματίδια αφήνονται για καιρό – ακόμα και για χρόνια – σε βωμούς, και κανείς δεν τολμάει να τα αγγίξει. Κάποια αντικείμενα έχουν αλειφθεί με φυτικά έλαια, κηρήθρα, αίμα, αυγά, κοπριά κτλ. Κάποια άλλα αντικείμενα αφήνονται στο περιβάλλον κάτω από την επίδραση του ήλιου, της υγρασίας, της ζέστης, ενώ άλλα θάβονται για χρόνια. Κάποια αντικείμενα σμιλεύονται σε σκληρά ξύλα έτσι ώστε να μην χάνουν το βάρος τους στην πορεία του χρόνου, άλλα κατασκευάζονται με ξύλα που χάνουν μέρος του βάρους τους όταν στεγνώνουν και φεύγει η υγρασία τους.
Κάποιοι πλαστογράφοι τρίβουν τα αντικείμενα για να τους δώσουν όψη παλαίωσης. Αν με τη βοήθεια ενός μεγεθυντικού φακού παρατηρήσουμε πάνω στο αντικείμενο ακτίνες που προσανατολίζονται προς την ίδια κατεύθυνση, υπάρχει σημαντική πιθανότητα να πρόκειται για πλαστό αντικείμενο.
Κάποιοι συλλέκτες «αποκλείουν» τα αντικείμενα που δεν είναι γνωστά και καταχωρημένα στα βιβλία και τις συλλογές. Στην πραγματικότητα η ποικιλία τους είναι πολύ μεγαλύτερη. Οπωσδήποτε η σπανιότητα είναι στοιχείο που προσελκύει κάποιους. Κάποιες εθνοτικές ομάδες είναι περισσότερο παραγωγικές από άλλες και τα αντικείμενα κάποιων ομάδων είναι περισσότερο αξιόλογα από εκείνα κάποιων άλλων ομάδων.
Η πληθώρα πλαστών αντικειμένων που κυκλοφορούν στις αγορές αποθαρρύνει τους πιθανούς νέους συλλέκτες. Σίγουρο είναι ότι υπάρχουν ακόμα τελετουργικά αντικείμενα που πουλιούνται σε λογικές τιμές. Αρκετοί πολύ γνωστοί συλλέκτες ξεκίνησαν τις συλλογές τους αγοράζοντας απομιμήσεις. Το να γίνει κάποιος συλλέκτης είναι μια διαδικασία με πολλές διαφορετικές φάσεις. Για να γίνει κάποιος ειδικός πρέπει να έχει διάθεση να μελετήσει. Η αγορά όμορφων αντιγράφων αποτελεί μια καλή αρχή για να εκπαιδευτεί κάποιος στο αντικείμενο. Με τον τρόπο αυτό αναπτύσσεται σταδιακά η αισθητική, η αντίληψη και η γνώση για την αφρικανική τέχνη. Οπωσδήποτε η αισθητική είναι υποκειμενικό στοιχείο και η αντίληψη για το ωραίο είναι στοιχείο σχετικό που ποικίλει τόσο από άτομο σε άτομο όσο και από κοινωνία σε κοινωνία. Αυτό που είναι σίγουρο όμως είναι ότι ένα άτομο που διάκειται ευνοϊκά απέναντι στο «άλλο», που έχει ευαισθησίες και καλλιέργεια, θα προσελκυστεί από το «αφηρημένο» στοιχείο της αφρικανικής τέχνης.
Τα αντικείμενα που μπορεί να προσελκύσουν τους ανθρώπους που αναζητούν το διαφορετικό δεν είναι απαραίτητο να ανήκουν σε πλούσιες συλλογές ή μουσεία, ούτε να είναι σπάνια κομμάτια μυθικής αξίας. Μπορεί απλά να είναι όμορφα χρηστικά ή τελετουργικά κομμάτια, αντίγραφα που φτιάχνονται από ντόπιους Αφρικανούς χειροτέχνες και φέρνουν εμπρός στα μάτια μας μια ιδιαίτερα πλούσια πολιτιστική κληρονομιά που μαγνητίζει το μάτι και ενεργοποιεί τη φαντασία.
Γνωρίστε τα!!!


[1] Δείτε http://www.africaclub.com/ http://www.africaclub.es/ http://www.djembes.org/
[2] Δείτε http://www.africana.gr/
[3] Ο φοβισμός ως καλλιτεχνικό κίνημα στη ζωγραφική αναπτύχθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα στην Ευρώπη. Σημαντικοί εκπρόσωποί του είναι οι André Derain, Maurice de Vlaminck, Henri Manguin, Albert Marquet, Charles Camion, Henri Matisse, Raoul Dufy, Émile-Othon Friesz, Georges Braque και Kees Van Dongen.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ


Κείμενο : Jean-Claude Gouigoux ( http://www.france-cameroun.com/)
Απόδοση στα ελληνικά : Νίκος Μεταξίδης


Η ερμηνεία της «αφρικανικής τέχνης» δεν είναι καθόλου εύκολη. Πόσο μάλλον που οι ερωτήσεις είναι διατυπωμένες με ορθολογική και καρτεσιανή λογική. Στο πλαίσιο αυτό η χρήση της λέξης «κατανόηση» που υπάρχει στον τίτλο είναι εντελώς εσφαλμένη : με την αφρικανική τέχνη δεν μπορούμε παρά να αισθανόμαστε.

Υπάρχουν ανάμεσα σε μας και τους Αφρικανούς δύο θεμελιώδεις διαφορές :
Δεν γνώρισαν τον Descartes, ούτε τον καρτεσιανισμό, και κατά συνέπεια τον (δυτικό) ορθολογισμό. Κατά συνέπεια δεν αναζητούν ερμηνεία πίσω από κάθε πράγμα ή πράξη. Είναι ικανοί να αποδέχονται μια ιδέα, μια έννοια, χωρίς να αναζητούν συστηματικά τα αίτια. Είναι ικανοί να αποδέχονται τη μαγεία ως ένα γεγονός, αντίθετα με τις δικές μας κοινωνίες που «θεοποιούν» την επιστήμη.
Δεν γαλουχήθηκαν, όπως εμείς, για δυο χιλιετηρίδες με την ιουδεο-χριστιανική κουλτούρα και κατά συνέπεια δεν διέπονται οι κοινωνίες τους από τις ίδιες αξίες, παρά την αναμφισβήτητη επιρροή της αποικιοκρατίας. Και κυρίως δεν έχουν τις ίδιες απαγορεύσεις : ένα πέος σε στύση δεν διαπνέεται από τίποτε το ερωτικό, απλά αποτελεί την εξύμνηση της αρρενωπότητας που αποτελεί στοιχείο απαραίτητο για την επιβίωση της κοινότητας.

Ελάχιστα υποταγμένοι σε τέτοιου είδους εξαναγκασμούς, ο Αφρικανός καλλιτέχνης μπορεί να δημιουργήσει ελεύθερα και να εκφράσει την αχαλίνωτη δημιουργικότητά του. Είναι αυτό που κατανόησαν οι Picasso, Matisse, Derain και κάποιοι άλλοι που ανακάλυψαν στην αφρικανική τέχνη την δημιουργική ελευθερία.

1. Η νέγρικη τέχνη ?
Μπορούμε να αρχίσουμε με την «ανακάλυψη» του κυβισμού μέσα στην αφρικανική τέχνη, μια τέχνη περιφρονημένη τον 19ο αιώνα που άρχισε να αναγνωρίζεται τον 20ο αιώνα με τον Picasso, έναν από τους πρώτους συλλέκτες έργων αφρικανικής τέχνης. Η τέχνη αυτή υπήρξε γι’ αυτόν, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε, «ένα σοκ, μια αποκάλυψη...το νόημα της ζωγραφικής», το μέσο να ξεφύγει η τέχνη από την αυταπάτη της αναπαράστασης.
«Μέσα στην παράδοση που γεννήθηκε με την Αναγέννηση, ο ζωγράφος έδινε νόημα σε εικόνες που έμοιαζαν. Και να που φόρμες που εκφράζουν τις αφηρημένες δομές και όχι την ταυτότητα της ίδιας της μορφής, απλουστευμένες φόρμες, παραμορφωμένες, φτιαγμένες από κοινωνίες που χαρακτηρίζονται ως πρωτόγονες ή και άγριες, γίνονται φορείς μιας ιδιαίτερα ισχυρής εκφραστικότητας, μακριά από τις φθαρμένες μορφές του ακαδημαϊσμού. Οι Matisse, Derain και Picasso έβλεπαν αυτά τα αντικείμενα όχι πια ως αξιοπερίεργα αλλά ως τέχνη... Η αφρικανική τέχνη δεν έπαψε να επηρεάζει τον Picasso. Η κυβιστική του προσέγγιση, οι γεωμετρικές εκφράσεις στην τέχνη του, οφείλουν την ύπαρξή τους στις σκέψεις του γύρω από το αφρικανικό ύφος. Αν ο Picasso πήρε στοιχεία και μέσα από την τέχνη της Αφρικής, αυτό οφείλεται στο ότι αναγνώριζε την εκφραστική τους δύναμη και την υπερβατικότητά τους. Δεν έπαψε να διαβεβαιώνει ότι στα μάτια τα δικά του, επρόκειτο για μια λόγια τέχνη και όχι μια πρωτόγονη τέχνη. Με τον τόπο αυτό συνεισέφερε σε μια αισθητική επικοινωνία, στο υψηλότερο επίπεδο, ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και τις τέχνες της Μαύρης Αφρικής, προσφέροντας στις τελευταίες την θέση που τους αξίζει στην ανάπτυξη της τέχνης της ανθρωπότητας[1] ».

2. Αισθητική ή λειτουργικότητα ?
Παρά την αποδοχή που απέκτησε από κάποιους «φωτισμένους», η αφρικανική τέχνη παρέμεινε σαν καλά κρυμμένο μυστικό για όλο τον 20ο αιώνα, κινώντας το ενδιαφέρον μόνο των εθνολόγων και κάποιων παθιασμένων για την Αφρική. Προς τα τέλη του 20ου αιώνα γεννήθηκε η διαμάχη ανάμεσα σε αυτούς που έβλεπαν στην αφρικανική τέχνη την ανακάλυψη μιας διαφορετικής κουλτούρας και σε αυτούς που έβλεπαν μόνο αισθητικά χαρακτηριστικά.

Οι δεύτεροι, θιασώτες της τέχνης, με πρωτοπόρο τον Jacques Kerchache[2], αντιμετωπίζουν την αφρικανική τέχνη παρά μόνο ως τέτοια, χωρίς να αναζητούν οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία της. Η αφρικανική τέχνη γι’ αυτούς είναι τέχνη που καλούμαστε να δούμε και δεν αποτελούν αντικείμενα προς μελέτη. Κατηγορούν τους εθνολόγους, «που δεν βλέπουν με καλό μάτι την αποκλειστικά με αισθητικά κριτήρια αντιμετώπιση μιας τέχνης που είναι φορέας νοημάτων, προς όφελος μιας κερδοσκοπικής αντιμετώπισης στο πλαίσιο της αγοράς έργων τέχνης[3]». «Η συζήτηση για τη γνώση και την αισθητική συγκίνηση μοιάζει, για τους εθνολόγους, τελείως ακατανόητη. Δεν υπάρχουν αντικείμενα αποκλειστικά χρηστικά. Ο άνθρωπος προσθέτει σε αυτά το αποτύπωμά του εκτός από την έννοια του για τελειότητα και ομορφιά. Τα αντικείμενα με τελετουργικό χαρακτήρα, για να είναι αποτελεσματικά πρέπει πρώτα να είναι αρεστά στις υπερφυσικές δυνάμεις. Οι έννοιες της αισθητικής και της αποτελεσματικότητας είναι αναπόσπαστες : Για να είναι αποδεκτά και κατανοητά, τα τελετουργικά αντικείμενα και όχι απλά τα αντικείμενα τέχνης, έπρεπε να αντανακλούν τους κανόνες και τις αισθητικές επιλογές της κοινωνίας που τα δημιούργησε [4]». Απαντούν : «το να υιοθετεί κάποιος μια θέση αποκλειστικά προσανατολισμένη προς τα αισθητικά στοιχεία θα οδηγούσε στην αντιμετώπιση των τεχνών αποκλειστικά με εθνοκεντρικό βλέμμα που θα είχε ως μόνη αναφορά τη δική μας αισθητική παράδοση[5]».

Οι εθνολόγοι έχουν την υποστήριξη των Αφρικανών που αντιτίθενται « σε έναν περιορισμό της τέχνης τους σε ένα αποκλειστικό επίπεδο αισθητισμού και προσβλέπουν σε μια ένδειξη ταυτότητας και μια περιφρόνηση αποικιακού χαρακτήρα[6]». Ο Bernard Dupaigne[7] αναφέρει: «Αρνούμαι κατηγορηματικά την προβληματική του αντικειμένου τέχνης μέσα στην οποία θέλουμε να περιορίσουμε τις εκδηλώσεις της κουλτούρας μας. Έχω την αίσθηση ότι βλέπω αντικείμενα ακρωτηριασμένα. Οι μάσκες για παράδειγμα, παρουσιάζονται ως γλυπτά. Ενώ πρόκειται για θεσμούς που ανήκουν στη σφαίρα του ιερού και αποτελούν πρεσβευτές της συλλογικής μνήμης. Μας διηγούνται μια ιστορία, τη δική μας ιστορία. Η αισθητική τους δεν είναι αμελητέα, αλλά σε τελική ανάλυση είναι δευτερεύουσα. Η εκπαιδευτική τους συνεισφορά είναι πολύ περισσότερο σημαντική. Το καθήκον μας, όλων όσοι διαφυλάττουμε την αφρικανική παράδοση, είναι να τσακίσουμε τον ευρωπαϊκό τρόπο να κοιτάμε τα πράγματα, γεγονός που, αφού για πολύ καιρό αρνηθήκαμε την κουλτούρα μας, είναι σε φάση οικειοποίησης [8]».

Σε αυτή τη συζήτηση που κατείχε σημαντική θέση στην τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα οφείλεται το γεγονός ότι η αφρικανική τέχνη – και αυτό που ονομάστηκε πρωτόγονη τέχνη ή πρωταρχική τέχνη αλλά και κάθε μη δυτική τέχνη - ήρθε πλησιέστερα στο μεγάλο κοινό.
Σήμερα η τέχνη αυτή ενδιαφέρει πολύ κόσμο και για όσους επιθυμούν να την «κατανοήσουν» περισσότερο, ακολουθούν μερικά επιπλέον στοιχεία αναφοράς.

3. Η αφρικανική οικογένεια
Αναφερθήκαμε πιο πάνω σε δυο παράγοντες που διαφοροποιούν τους αφρικανικούς πολιτισμούς από τη Δύση. Υπάρχει και ένας τρίτος ουσιαστικός παράγοντας που μας επιτρέπει να δούμε με άλλο μάτι την αφρικανική τέχνη :

Η μέση αφρικανική οικογένεια που περιλαμβάνει όλα τα μέλη της και όλες τις γενιές στον ίδιο τόπο, βρίσκεται ακόμα στο πρώτο επίπεδο της κλίμακας του Maslow, δηλαδή στο επίπεδο της επιβίωσης : Ο ρόλος του άνδρα είναι να θρέψει την οικογένεια και ο ρόλος της γυναίκας είναι εξίσου σημαντικός και σχετίζεται με την αναπαραγωγή! Μέσα από την καλλιτεχνική έκφραση βλέπουμε την αξία που αποδίδει η κοινωνία σε κάθε μέλος της οικογένειας στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του!

Ένα ανέκδοτο απεικονίζει πολύ καλά αυτές τις διαφορές. Όταν είμαι στο Καμερούν, δίνω ευχαρίστηση σε μια νέα γυναίκα λέγοντάς της : « Καλημέρα Μαμά ! » ενώ τα παιδιά στο δρόμο για να δείξουν το σεβασμό τους μου λένε : « Καλημέρα Γέρο ! ». Οι εκφράσεις αυτές προκαλούν τρομερή έκπληξη σε ένα δυτικό άνθρωπο που θα βρεθεί στην Αφρική, καθώς για αυτόν αποτελεί σχεδόν ψύχωση η επιθυμία αν όχι να ξαναποκτήσει τη νεότητα, τουλάχιστον να μη γεράσει!
Στο σημείο αυτό θα παρουσιάσουμε κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αφρικανικής τέχνης.

4. Η λατρεία της γονιμότητας.
Στη δύση, μια γυναίκα μπορεί να μην αποκτήσει παιδιά χωρίς αυτό να θίξει τη θέση της στην κοινωνία. Δεν ισχύει όμως το ίδιο στην Αφρική. Μια γυναίκα δεν είναι πραγματική γυναίκα παρά μόνο αφού τεκνοποιήσει. Ο φόβος της στειρότητας είναι διαρκώς παρόν και η κοινωνική πίεση που ασκείται στη γυναίκα τεράστια. Παρατηρούμε πλήθος αγαλματιδίων που χρησιμεύουν για να εξυμνήσουν τη γονιμότητα και αντίστοιχα εξίσου πάρα πολλές τελετουργίες που σκοπό έχουν να βοηθήσουν τις γυναίκες να ξεγεννήσουν.

5. Η μητρότητα.
« Αυτές οι γυναίκες που θηλάζουν, κρατώντας στην αγκαλιά τους ένα ή περισσότερα παιδιά, εξυμνούν τη γονιμότητα και το δέσιμο της ομάδας. Άλλοτε, οι μεγάλες επιδημίες, η βρεφική θνησιμότητα, οι πολεμικές διαμάχες μεταξύ των πληθυσμών, η σύλληψη νέων ενηλίκων για την εμπορία τους ως δούλων επηρέαζαν σημαντικά την κοινότητα και επιδρούσαν αρνητικά στην επιβίωση της ομάδας. Μόνο μια ισχυρή γεννητικότητα μπορούσε να ανασχέσει αυτές τις αρνητικές επιπτώσεις στον πληθυσμό της ομάδας. Τα αγαλματίδια αυτά αποτελούν τις συμβολικές αναπαραστάσεις της Μητέρας που δίνει ζωή και που με τις υπερφυσικές της ικανότητες δεν αρκείται απλά να εξασφαλίζει την τροφή. Συμβολίζουν την κοινωνική ζωή και τη συνέχεια, προστατεύοντας τους ανθρώπους από κάθε επιβουλή των σκοτεινών δυνάμεων και των κακών πνευμάτων. Αρχέτυπη μορφή και πηγή ζωής, αναπαριστά την ουσία ολόκληρης της κοινότητας, με όλες τις αρετές που συνδέονται με αυτή : Εξασφάλιση τροφής, ευμένειας, αφθονίας. Σε τελική ανάλυση ορίζει τα γυναικεία προνόμια που είναι όχι μόνο η τεκνοποιία, αλλά και η αναφορά – σε επίπεδο ιερό – της διαιώνισης και της συνέχειας, με την έννοια ότι η μητέρα δεν προσφέρει μόνο το γάλα, αλλά είναι και φορέας μετάδοσης των αξιών »[9].

6. Ο ανδρισμός
Οι Αφρικανοί δεν αντιλαμβάνονται την Ιουδαίο-χριστιανική έννοια της αμαρτίας. Οτιδήποτε σχετίζεται με την αναπαραγωγή και τα αναπαραγωγικά όργανα του ανθρώπου αναδεικνύονται και το ανδρικό μόριο σε στύση αποτελεί συχνή αναπαράσταση στα αγάλματα, χωρίς να παρουσιάζει καμία διάθεση ερωτισμού αλλά τονίζει απλά το στοιχείο το σύμφυτο με την αναπαραγωγή και τη διαιώνιση του ατόμου.

7. Η λατρεία των Προγόνων
Ο François de Chateaubriand στο έργο του Πέραν του Τάφου Απομνημονεύματα (βιβλίο 7, κεφάλαιο 9) εκφράζει την αναγκαιότητα αυτής της λατρείας των προγόνων που είναι τόσο πολύ παρούσα στη ζωή των λαών που ονομάζει λαούς της μοναξιάς (αυτός αναφέρεται στους ιθαγενείς ινδιάνους της Αμερικής, αλλά η αναφορά του έχει οπωσδήποτε εφαρμογή και στους λαούς της Αφρικής) :

« Σε ότι αφορά στους νεκρούς, είναι εύκολη η κατανόηση των κινήτρων που συνδέουν τους αγρίους με τα ιερά λείψανα. Τα πολιτισμένα έθνη έχουν, για την συντήρηση της μνήμης τεχνικές όπως τα γράμματα και οι τέχνες, έχουν πόλεις, παλάτια, πύργους, κολόνες, οβελίσκους, έχουν τα σημάδια του αρότρου στα κτήματα που άλλοτε καλλιεργούσαν, τα ονόματα τα χαραγμένα στο μπρούτζο και στο μάρμαρο, τα γεγονότα που είναι καταγεγραμμένα στα χρονικά. Τίποτε από όλα αυτά δεν έχουν οι λαοί της μοναξιάς. Το όνομά τους δεν είναι καν γραμμένο στα δέντρα, οι καλύβες τους κτισμένες μέσα σε ελάχιστο χρόνο καταστρέφονται εξίσου γρήγορα, το σημάδι του οργώματός τους δεν φαίνεται. Τα παραδοσιακά τους τραγούδια χάνονται με την τελευταία μνήμη που τα συγκρατεί, και σβήνουν με την τελευταία φωνή που τα τραγουδά. Οι φυλές του Νέου Κόσμου δεν έχουν λοιπόν παρά ένα μνημείο μνήμης, το τάφο. Αν αφαιρέσετε τα οστά των πατέρων τους είναι σαν να αφαιρείτε την ιστορία τους, τους νόμους τους, ακόμα και τους θεούς τους. Είναι σαν να αρπάζετε από τους ανθρώπους αυτούς, ανάμεσα στις μελλοντικές γενιές, την απόδειξη την ύπαρξής τους όπως και αυτήν της εξαφάνισής τους».

Οι λαοί της μοναξιάς, όπως τους αποκαλεί ο Chateaubriand, ήταν λαοί χωρίς γραφή. Μάσκες και αγάλματα ήταν τα μόνα μέσα που διέθεταν για να καταγράψουν τις μνήμες τους.

8. Η μύηση
Η μύηση, στην Αφρική, έχει ως στόχο να εισαγάγει τους εφήβους στη ζωή των ενηλίκων μέσα από δοκιμασίες που καλούνται να ξεπεράσουν. Η ενηλικίωση δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά μετά από δοκιμασίες μέσα από τις οποίες θα αναγεννηθεί το άτομο. Αυτή η νέα γέννηση συνοδεύεται από πρακτικές που λαμβάνουν χώρα σε απομακρυσμένα σημεία, με την παρουσία ενήλικων και μυημένων μελών της ίδιας κοινότητας ή αδελφότητας, που παρέχουν την απαραίτητη εκπαίδευση και πνευματική καθοδήγηση των νεοφώτιστων. Οι μάσκες χρησιμοποιούνται τη στιγμή αυτή για την εισαγωγή των εφήβων στον κόσμο του ιερού.

9. Το πορτρέτο, η μαγεία
Η αντίληψη της Αναγέννησης για το πορτρέτο ήταν ότι έπρεπε να μοιάζει όσο το δυνατό περισσότερο στο μοντέλο (πρόκειται για μια από τις αρχές που θέλησε να υπερβεί ο Picasso).
Η αναπαράσταση του προγόνου δεν μοιάζει καθόλου στο πρωτότυπο. Παρά ταύτα όλοι αναγνωρίζουν τον πρόγονο στον οποίο αναφέρεται. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι στην Αφρική το πορτρέτο γίνεται αντιληπτό ως η μνεία σε ένα πρόσωπο που αναπαρίσταται όχι ως απομίμηση, αλλά περισσότερο ως μεταμόρφωση. Προχωρώντας τη σκέψη αυτή πρέπει να ξέρουμε ότι ένα πορτρέτο δεν είναι απαραίτητο να είναι ωραίο και αρμονικό. Μπορεί να είναι άσχημο, δύσμορφο ή ακόμα και να προκαλεί το φόβο, αφού το σημαντικό δεν είναι να φτιαχτεί κάτι που να προκαλεί ευχαρίστηση, αλλά κυρίως να είναι ικανό να συγκινεί. Μια μάσκα δεν δημιουργείται με στόχο να αποτελέσει αντικείμενο που θα εκτεθεί σε μουσείο, προσφέροντας ευχαρίστηση στο μάτι του επισκέπτη. Η μάσκα έχει ένα σκοπό και η τελεολογία της δεν είναι να είναι όμορφη, χωρίς να αποκλείεται και το αισθητικό στοιχείο.

Σύμφωνα με τον André Malraux, η «μαγική δύναμη» ενός αφρικανικού αντικειμένου « παίζει το ρόλο που έχει το κάλλος στην κλασική αισθητική αντίληψη». Έτσι, δεν είναι η ομορφιά καθ’εαυτή που μετράει, αλλά περισσότερο η παρουσία, η ισχύς, που εκπέμπει και, γιατί όχι η υπερφυσική δύναμη που είναι ικανή να ξυπνά το στοιχείο του μυστηρίου σε όποιον το κοιτάζει ή το αγγίζει. Τελικά η μάσκα ή το αγαλματίδιο δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας ενδιάμεσος που ενισχύει την επικοινωνία, κατά τη διάρκεια των τελετών, ανάμεσα στους ανθρώπους και τις δυνάμεις του επέκεινα.

10. Η Αφή
Ένα αφρικανικό αγαλματίδιο φτιάχνεται όχι για να εκτεθεί αλλά για να χρησιμοποιηθεί, να «κανακευτεί», ακόμα και για να γίνουν σπονδές επάνω σε αυτό με έλαια ή και αίμα ζώου. Και όσο περισσότερο χρησιμοποιείται, τόσο ομορφότερη γίνεται η πατίνα του και αυξάνεται η δύναμή του και η εξουσία που ασκεί στους ανθρώπους.

11. Οι Μάσκες
Οι μάσκες έχουν πολλαπλή χρήση. Οι πιο γνωστές μάσκες είναι οι μάσκες του προσώπου. Συμμετέχουν σε γιορτές αλλά και σε τελετουργίες με ιερό και απόκρυφο χαρακτήρα, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Οι φόρμες τους και οι αναπαραστάσεις τους καλύπτουν μια ευρεία γκάμα (αναπαραστάσεις ανθρώπων και ζώων, μετωπιαίες μάσκες που καλύπτουν το μέτωπο και αφήνουν έκθετο το πρόσωπο, περικεφαλαίες λαξευμένες σε ενιαίο ξύλο και καλύπτουν όλο το κεφάλι ή κάσκες – με ή χωρίς λοφίο - που καλύπτουν μόνο το πάνω μέρος του κεφαλιού, μάσκες που στηρίζονται στους ώμους και είναι οι μεγαλύτερες και οι βαρύτερες).

Υπάρχουν επίσης μάσκες σε μικρογραφία. Οι μικρογραφίες δείχνονται στα παιδιά που δεν έχουν ακόμα δικαίωμα να δουν τις μεγάλες μάσκες. Τα διαβατήρια είναι οικογενειακές μάσκες που χωράνε στη τσέπη και που προστατεύουν τον ταξιδευτή που απομακρύνεται από το χωριό του. Αυτά τα διαβατήρια φερόμενο στον ώμο μπορεί να αποτελέσει στοιχείο αναγνώρισης σε ξένη περιοχή.

Υπάρχουν και μάσκες με την μορφή πανταντίφ που συχνά δεν είναι κατασκευασμένο από ξύλο αλλά από μπρούτζο ή χρυσό. Στην περίπτωση αυτή χρησιμεύει απλά ως στολίδι.

Συχνά απεικονίζοντας τυφλά πρόσωπα, συναντάμε μάσκες εδάφους τοποθετημένες στο δρόμο του Βασιλιά ή γύρω από το θρόνο του, ή ακόμα και τοποθετημένο στο έδαφος όπως η μάσκα του Ήλιου, γύρω από την οποία χορεύουν για να γιορτάσουν το τέλος της εποχής των βροχών.

12. Τα καθίσματα
Στοιχείο της αφρικανικής πραγματικότητας είναι ότι τα καθίσματα μεταφέρονται και δεν αποτελούν μόνιμα στοιχεία μέσα στο σπίτι. «Στα χωριά, μετά τη μεσημεριανή ξεκούραση, οι άνδρες κατευθύνονται προς την αυλή φιλικού σπιτιού, κουβαλώντας ο καθένας το κάθισμά του, για να περάσουν τη βραδιά συζητώντας και πίνοντας κρασί από φοίνικα. Όσο για τις γυναίκες, διαθέτουν όλες τους το δικό τους σκαμνάκι που η θέση του είναι κυρίως προορισμένη να βρίσκεται στην κουζίνα, και το οποίο μεταφέρουν συχνά κάτω από ένα δέντρο για να συζητήσουν με τις άλλες γυναίκες της γειτονιάς. Αποτελούν, σύμφωνα με τη μορφή και τη χρήση τους, την αποκάλυψη μιας κουλτούρας, το σήμα κατατεθέν του ατόμου, του οποίου θα διατηρήσουν τη μνήμη ακόμα και μετά θάνατο. Κανείς δεν θα αποτολμούσε να διαπράξει το σφάλμα να καθίσει σε ένα κάθισμα που ανήκει σε ηλικιωμένο άτομο. Η θέση ενός ατόμου εξαρτάται από την ιεραρχία : Σε μια συγκέντρωση, η ηλικία και η κοινωνική θέση είναι αυτές που καθορίζουν που θα καθίσει κάποιος. Έφηβοι και άτομα χαμηλής κοινωνικής θέσης συχνά κάθονται στη γη, σε χαλιά, ή κορμούς, ή ακόμα στέκονται όρθιοι αφού τα καθίσματα είναι προορισμένα για όσους έχουν προνομιακή κοινωνική θέση και εξουσία [10]».
Όσο περισσότερο δουλεμένο και διακοσμημένο είναι το κάθισμα, τόσο υψηλότερη είναι η κοινωνική θέση και η εξουσία του κατόχου του. Υπάρχουν οπωσδήποτε και καθίσματα που στόχο έχουν να εντυπωσιάσουν τον επισκέπτη (αυτά δεν μετακινούνται και κανείς δεν κάθεται σε αυτά).

13. Η αρχαιότητα της αφρικανικής τέχνης
Το κλίμα στην Αφρική (ζέστη, υγρασία) δεν ευνοεί την συντήρηση των ξύλινων αντικειμένων. Έτσι, εκτός από εξαιρέσεις, δεν υπάρχουν πολλά μνημεία που να χρονολογούνται στο βάθος των αιώνων. Παρόλα αυτά, για τους Αφρικανούς, « μια μάσκα έχει μια διάρκεια ζωής, και όταν η ζωή της τελειώσει δεν έχει καμία σημασία ως αντικείμενο[11] ». Έτσι, η παλαιότητα έχει αξία παρά για τους δυτικούς και η αξία αυτή συνδέεται με την οικονομική υπεραξία που το αντικείμενο αποκτά στην αγορά της τέχνης μέσα από τα κριτήρια που σχετίζονται με την προσφορά και τη ζήτηση.

Βιβλιογραφία

Bacquart, J-B. (2002) The Tribal Arts of Africa, New York, Thames & Hudson Inc.
Boyer, A-M. (2007) Les Arts d’Afrique, Paris, éditions Hazan.
Dupaigne, Β. (2006) Le scandale des arts premiers ou La véritable histoire du musée du quai Branly, Editions Mille et une nuits.
Kerchache, J. (et al.) (2008) L’art africain, Paris, éditions Citadelles & Mazenod.
Semprún, J. (et al.) (2006) Picasso, l’homme aux mille masques, Barcelone, Musée barbier-mueller d’art précolombien.

__________________

[1] Semprún, J. (et al.) (2006) Picasso, l’homme aux mille masques, Barcelone, Musée barbier-mueller d’art précolombien.
[2] Kerchache, J. (et al.) (2008) L’art africain, Paris, éditions Citadelles & Mazenod.
[3] Dupaigne, Β. (2006) Le scandale des arts premiers ou La véritable histoire du musée du quai Branly, Editions Mille et une nuits.
[4] Dupaigne, Β. (2006)
[5] Dupaigne, Β. (2006)
[6] Dupaigne, Β. (2006)
[7] πρώην διευθυντής του εργαστηρίου εθνολογίας του Musée de l’Homme στο Παρίσι.
[8] Dupaigne, Β. (2006)
[9] Boyer, A-M. (2007) Les Arts d’Afrique, Paris, éditions Hazan.
[10] Boyer, A-M. (2007) Les Arts d’Afrique, Paris, éditions Hazan.
[11] Dupaigne, Β. (2006)

Αρχειοθήκη ιστολογίου

Πληροφορίες

Η φωτογραφία μου
Πτυχίο στα οικονομικά (πανεπιστήμιο Μακεδονίας),DEA (πανεπιστήμιο Paris 2),διδακτορικό δίπλωμα (τμήμα οικονομικών επιστημών του πανεπιστημίου Θεσσαλίας), δεύτερο διδακτορικό δίπλωμα (τμήμα ανθρωπογεωγραφίας του πανεπιστημίου Michel de Montaigne - Bordeaux 3). Μ'αρέσουν τα ταξίδια, οι ήχοι και οι μυρωδιές του κόσμου. Θέλω να μοιραστώ μαζί σας την αγάπη μου για την Αφρική.